Rośliny lecznicze zawierają w swoim składzie wiele rodzajów substancji czynnych, którym zawdzięczają swoje działanie. A oto najważniejsze z nich:

Alkaloidy – znane i silne naturalne trucizny, to z reguły alkaloidy. Alkaloidami są np.: nikotyna /w liściach tytoniu – Nicotina tabacum/, strychnina /w nasionach kulczyby – Semen Strychni/, kokaina /w liściach kokainowca – Folium Coca/, kurara /w owocach tykwy i łodygach bambusa/, morfina /w makowcu – Opium/, atropina /alkaloid wilczej jagody – Atropa belladonna/. Do alkaloidów należą związki, które występują w surowcach znanych jako używki np.: kofeina występuje w liściach herbaty /Camelia Sinensis/, w nasionach kawy /Semen Caffeae/, zarodkach kola /Embryo Colae/, w Yerba Matae, w Pasta Guarana. Kofeina jest alkaloidem o działaniu pobudzającym ośrodkowy układ nerwowy /ułatwia kojarzenie, znosi stany zmęczenia, senność/. Alkaloidy ziela męczennicy /Herba Passiflorae/ wykazuje działanie uspokajające. Chelidonina występująca w jaskółczym zielu /Herba Chelidoni/ działa żółciopędnie i rozkurczowo. Podobnie działają alkaloidy liści boldo /Folium Boldo/. W rucie występują graweolina i fagaryna znoszące skurcze mięśni gładkich. W owocach papryki /Fructus Capsici/ występuje związek o podobnej budowie – kapsaicyna. Drażni ona silnie skórę, wywołuje przekrwienie i pieczenie. Używana jest do wyrobu plastrów i maści rozgrzewających miejscowo w terapii schorzeń reumatycznych i neuralgicznych.

Antrazwiązki – pochodne antracenu mają działanie przeczyszczające /łagodne lub silne/. Wymagają odpowiedniego przygotowania /długie przechowywanie, odpowiednie suszenie/, by związki o działaniu niepożądanym, szkodliwym /antranole/ utleniły się do związków o pożądanym działaniu /antrony/.

Antrazwiązki zawarte są w:

  • stężałym soku z aloesu /Alona/
  • korze kruszyny /Cortex Frangulae/
  • korzeniu rzewienia /Rhizoma Rhei/
  • liściach senesu /Folium Sennae/
  • strączkach senesu /Folliculi Sennae/
  • owocach szakłaku ciernistego /Fructus Rhamni catharticae/
  • korze szakłaku amerykańskiego /Cortex Rhamni purshianae/

Fenole – w większości wykazują właściwości bakteriostatyczne i dezynfekujące:

  • arbutyna i metyloarbutyna działa dezynfekująco na drogi moczowe. Występuje jako główny związek czynny w liściach borówki mącznicy /Folium Uvae Ursi/, liściach borówki brusznicy /Folium Vitis idaeae/, liściach badanu /Bergenia crassifolia/,liściach grusz /Pyrus communis/, liściach kaliny /Viburnum opulus/, zielu majeranku /Majorana hortensis/, zielu lebiodki /Origanum vulgare/.
  • salicyna ma działanie przeciwgorączkowe. Występuje w korze wierzby /Cortex Salicis/, korze kaliny /Cortex Viburni opuli/.
  • populina ma działanie podobne do salicyny. Występuje w korze, liściach i pączkach topoli /Cx., Fol., Gemma Populis/
  • spirepozyd /związek o podobnym działaniu do salicyny/ występuje w kwiatac wiązówki /Flos Ulmariae/ i zielu fiołka trójbarwnego /Herba Violae tricoloris/
  • echinokozyd pobudza fogocytozę, stosuje się go w preparatach pobudzających odporność. Występuje w gatunku Echinacea angustifolia – jeżówka
  • cynaryna będąca tzw. depsydem /związek pokrewny fenolom/ działa żółciopędnie i zmniejsza stężenie lipidów we krwi. Występuje w karczochach /Cynara scolymus/.

Fenole występują także jako składniki niektórych olejków eterycznych działających bakteriobójczych i grzybobójczo /tymol, eugenol, karwakrol, a także wykrztuśnie /anetol/. Tymol występuje w olejku tymiankowym /Ol. Thymi/ i olejku macierzanki /Ol. Serpylli/. Eugenol występuje w olejku goździkowym /Ol. Caryophylli/. Anetol występuje w olejku anyzowym i koprowym /Ol. Anisi i Ol. Foeniculi/.

Flawonoidy – są naturalnymi, najczęściej żółtymi i bezbarwnymi barwnikami roślin. Najważniejsze kierunki działania:

  • uszczelniają i wzmacniają ściany naczyń krwionośnych, zapobiegają krwawieniom, wybroczynom, pomocne w leczeniu miażdżycy np. rutyna= rutozyd występująca w rucie /Ruta graveolens/, zielu fiołka trójbarwnego /Viola tricolor/, kwiecie bzu czarnego /Sambucus nigra/
  • poprawiają przepływ krwi w naczyniach wieńcowych i obniżają ciśnienie /np. witexyna występująca w preparatach z głogu /Crataegi/ poprawia krążenie a procjanidyny tam występujące działają hipotensyjnie.
  • rozkurczają mięśnie gładkie naczyń krwionośnych i przewodów żółciowych /np.flawonoidy w kwiatostanie kocanek /Inf. Helichrisi/ i zielu dziurawca /Herba Hyperyci/
  • działają antyagregacyjnie na płytki krwi /biflawonoidy miłorzębu japońskiego /Gingo biloba/
  • działają diuretycznie /moczopędnie/ np. flawonoidy ziela skrzypu /Herba Equiseti/, liścia brzozy /Folium Betulae/, ziela nawłoci /Herba Solidaginis/
  • działają przeciwzapalnie flawonoidy Koszyczka rumianku /Anthodium Chamomillae/, kwiatostanu lipy /Inf. Tiliae/
  • działają ochronnie na wątrobę /flawolignany ostropestu plamistego – Fructus Silybi mariani/
  • działają przeciwalergicznie /flawonoidy w koszyczku rumianku/
  • działają przeciwwrzodowo /flawonoidy w lukrecji – Rx. Glycyrrhizae/
  • działają odtruwająco /tworzą połączenia z metalami tzw. Chelaty/
  • działają przeciwgrzybiczo /pinocembryna w limbie – Pinus Cembra/

Antocjany – Związki blisko spokrewnione z flawonoidami. Są barwnikami kwiatów, owoców i liści /czerwone, niebieskie, filoletowe/. Znaczenie w lecznictwie podobne jest do flawonoidów, ale szczególnie wyraźnie zaznacza się ich działanie poprawiające mikorokrążenie w naczyniach włosowatych tęczówki oka. Mają dodatni wpływ na ostrość widzenia. W antocjany bogate są: kwiat bławatka /chabra/ – Flos Cyani, kwiat malwy czarnej – Flos Malvae arboreae, owoc borówki czernicy – Fructus Myrtylli, owoc bzu czarnego – Fructus Sambuci.

Garbniki – wykazują zdolność garbowania skóry. Garbniki wiążą się z białkami powodując także aglutynację /ścinanie się/ krwinek, co może mieć znaczenie w hamowaniu niewielkich krwawień. Koagulując białka wytwarzają garbniki na powierzchni błon śluzowych, czy też skóry pewien rodzaj powłoki ochronnej. To uzasadnia ich znaczenie jako leków łagodzących stany zapalne skóry i błon śluzowych. Wewnętrznie działają przeciwbiegunkowo. Garbniki występują w:

  • korze dębu /Cortex Quercus/
  • kłącze pięciornika /Rhizoma Tormentillae/
  • dębiankach /Gallae/
  • kłączu wężownika /Rhizoma Bistortae/
  • liściach orzecha włoskiego /Folium Juglandis/
  • liściach jeżyny/Folium Rubi fruticosi/
  • liściach szałwi /Folium Salviae/
  • liściach herbaty /Folium Theae/

Odwary, napary oraz wyciągi z surowców garbnikowych stosowane są w postaci okładów, płukanek, kąpieli, w oparzeniach, odmrożeniach, zapaleniach i stanach nieżytowych błon śluzowych jamy ustnej, pochwy, w krwotokach hemoroidalnych oraz nadmiernej potliwości. Garbniki mogą być hydrolizujące /galotaniny, elagotaniny/ i nie hydrolizujące /pochodne katechiny i leukoantocjanidyny/. Te pierwsze /np. w korze dębowej/ mogą być używane raczej tylko zewnętrznie. Garbniki niszczą bakterie, działają dezynfekująco. Mogą być używane jako odtrutka w przypadku spożycia metali ciężkich lub alkaloidów.

Glikozydy nasercowe – w nazwie tej grupy związków zawarte jest ich znaczenie w lecznictwie, a więc poprawiają pracę serca. Zwiększają siłę rozkurczu mięśnia sercowego, jego napięcie, zwalniając przy tym jego czynność /ilość skurczów/. Glikozydy naparstnicy purpurowej i wełnistej /Folium Digitalis/ mają właściwości kumulowania się, są silne i niebezpieczne. Nie są wskazane do samoleczenia. Słabo wchłaniane i nie wykazujące kumulowania glikozydy występują w:

  • zielu konwalii /Herba Corwallariae/
  • zielu miłka wiosennego /Herba Adonidis vernalis/
  • zielu serdecznika /Herba Leonuri/
  • liściach aleandru /Folium Neri/

Kumaryny – kierunki ich działania:

  • piranokumaryny rozszerzają naczynia wieńcowe i nerkowe; owoc keli, owoc aminku egipskiego /Fructus Ammi visnagae/ stosuje się w dychawicy oskrzelowej, dusznicy bolesnej, kamicy moczowej
  • furanokumaryny uczulają na światło; owoc aminka większego /Fructus Ammi majoris/ stosuje się w chorobach skóry, bielactwie, łuszczycy
  • kumaryny zmniejszają krzepliwośc krwi i działają rozmiękczająco na skórę /ziele nostrzyka – Herba Meliloti/ – do stosowania zewnętrznego plastry.
  • Kumaryny jako substancje aromatyzujące – głównie kumaryny traw, np. trawy żubrówki
  • Kumaryny kory jesionu /Cx. Fraxini/ działają moczopędnie i przeciw reumatycznie
  • Kumaryny ziela bylicy bożego drzewka /Herba Abrotani/ działają żółciopędnie
  • Związki występujące w selerze /Apium graveolens/ i pietruszce /Petroselinum sativum/ działają moczopędnie i oczyszczająco

Irydoidy – niektóre kierunki działania:

  • gorycze są irydoidami pobudzajacymi wydzielanie soków trawiennych. Występują w liściach bobrka /Folium Menyanthidis/, korzeniu goryczki /Rx. Gentianae/, zielu tysiacznika /Herba centaurii/
  • irydoidy kozłka – waltraty /Rx. Valerianae/ działają uspokajająco, przeciwdepresyjnie
  • oleoeuropeina – irydoid liści i owoców oliwek ma działanie hipotensyjne
  • irydoidy tj. aukubina i katalpol występujące w świetliku /Herba Euphrasiae/, babce lancetowej /Folium Plantaginis/, kwiecie i liściach dziewanny /Flos, Folium Verbasci/ mają działanie przeciwzapalne, bakteriostatyczne, przeciwwirusowe
  • herpegozyd, herpagid,irydoidy występujące w Herpagophytum procumbens /”diabelskie szpony”/ działają bardzo skutecznie przeciw bólowo, przeciw zapalnie, przeciw reumatycznie.

Glukozynolaty – są to związki w skład, których wchodzi siarka, a w wyniku hydrolizy enzymatycznej wytwarzają się olejki gorczyczne.

  • olejki czosnku /Alii sativi/ i cebuli /Alium cepae/ zawierają związki siarkowe.Działają antybiotycznie, pobudzają trawienie, dezynfekują drogi oddechowe, przewód pokarmowy hamując procesy gnilne, obniżają poziom cholesterolu i ciśnienie
  • glukozynolaty czarnej rzodkwi działają żółciopędnie
  • działają drażniąco na błony śluzowe, skórę, powodując przekrwienie np. nasiona gorczycy /Semen Sinapis/

Saponiny – cechą charakterystyczną ich jest pienienie się i hemoliza czerwonych krwinek

  • Saponiny sterydowe /Yucca, Agava/ są produktami wyjściowymi do syntezy hormonów sterydowych.
  • Saponiny triterpenowe drażnią błony śluzowe narządów wewnętrznych wywołując określone skutki. Drażniąc błonę śluzową żołądka działają wykrztuśnie /korzeń pierwiosnka / Rx. Primulae/, korzeń mydlnicy / Rx. Saponariae/, korzeń senegie /Rx. Senegae/, liść bluszczu / Folium Herniariae/
  • saponina kasztanowca – escyna /Sem.Hipocastani/ zmniejsza krwawienia, wybroczyny z naczyń krwionośnych, przeciwdziała obrzękom, zastoinom żylnym
  • saponiny nagietka /Flos Calendulae/ działają przeciwzapalnie
  • saponiny korzenia lukrecji /Rx. Glycyrrhizae/ działają silnie przeciwzapalnie w chorobie wrzodowej
  • panaksozydy – saponiny żeń-szenia /Panax Ginseng/ i saponiny Aralii mandżurskiej /Elenterococcus senticosus/ wykazują działanie psychopobudzające

Olejki eteryczne – olejki są mieszaninami związków naturalnych lotnych z parą wodną. Wykazują charakterystyczny, z reguły przyjemny, czasem wręcz odrażający zapach. W skład olejków wchodzi nawet kilkadziesiąt związków, przy czym z reguły jeden jest dominujący tzw. główny składnik olejku. Biorąc to kryterium pod uwagę olejki dzielimy na:

  • olejki zawierajace związki terpenowe i pokrewne terpenom
  • olejki zawierające fenole i ich pochodne
  • olejki zawierające estry i alkohole
  • olejki zawierajace ketony i aldehydy

Olejki zawierające jako główny składnik terpeny:

  • olejek sosnowy – Ol. Pini; działa wykrztuśnie, odkażająco
  • olejek jałowcowy – Ol. Jumperi; działa moczopędnie /toksyczny w dużych dawkach/
  • olejek jodłowy – Ol. Abietis; działa wykrztuśnie, odkażająco
  • olejek terpentynowy – Ol. Terebinthinae działa odkażająco na skórę
  • olejki zawierające związki pokrewne terpenom – azuleny o działaniu przeciwzapalnym: olejek z rumianku, olejek z krwawnika, olejek z piołunu, olejek z tataraku.
  • olejki zawierające związek pokrewny terpenom – cyneol: olejek eukaliptusowy /Ol. Eucalypti/ do inhalacji zwiększa wydzielanie oskrzeli, olejek szałwiowy /Ol. Salviae/ o działaniu antyseptycznym.

Olejki zawierające jako główny składnik fenole:

  • olejek tymiankowy – Ol. Thymi – tymol
  • olejek macierzanki – Ol. Sepylli – tymol
  • olejek goździkowy – Ol. Caryophylli – eugenol
  • tymol i eugenol działają dezynfekująco, odkażająco, antyseptycznie.
  • olejek anyżowy – Ol. Anisi – anetol
  • olejek koprowy – Ol. Foeniculi – anetol

Anetol rozkurcza mięśnie gładkie oskrzeli, działa wykrztuśnie.

Olejki zawierające alkohole i estry:

Alkohole

  • Olejek miętowy – Ol. Menthae – mentol
  • Olejek kolendrowy – Ol. Coriandri – linalol
  • Olejek majerankowy – OL. Majoranae – terpineol
  • Olejek sosnowy – Ol. Pini – borneol
  • Olejki te działają żółciopędnie, żółciotwórczo, rozkurczająco, wiatropędnie.

Estry

  • Olejek lawendowy – Ol.Lavandulae – octan linalolu
  • Olejek Valerianowy – Ol. Valerianae – octan borneolu
  • Charakteryzują się przyjemnym zapachem. Wykorzystanie w przemyśle perfumeryjnym. Działanie uspokajające.

Olejki zawierające ketony i aldehydy:

Ketony

  • Olejek kminkowy – Ol. Carvi – działa rozkurczająco, wiatropędnie
  • Olejek szałwiowy – Ol. Salviae – tujon, działa przeciwzapalnie
  • Olejek cynamonowy – Ol. Cinnamoni – kamfora 50%, działa rozgrzewająco
  • Olejek koprowy – Ol. Foeniculi – fenchon, działa wykrztuśnie, rozkurczająco

Aldehydy

  • Olejek cynamonowy – aldehyd cynamonowy
  • Olejek anyżowy – aldehyd anyżowy
  • Olejek melisy – działanie uspokajające
  • Olejek owocu pomarańczy – działanie spazmolityczne

Olejki zawierające laktony:

  • Olejek z korzenia omanu /Rx. Inulae/ – alanolakton
  • Olejek z korzenia lubczyka /Rx. Levistici/ – ftalidy
  • Olejek z kłącza tataraku /Rx. Calami/ – azaron /spazmolityczny, uspokajający/

Olejki zawierające kumaryny:

  • Olejek z korzenia pietruszki – działanie moczopędne

Śluzy – mieszaniny wielu związków będących polisacharydami. Śluzy pęcznieją w wodzie, chłoną wodę i są używane jako środki powlekające, rozkurczające i osłaniajace /np. choroba wrzodowa, zaparcia, ułatwianie odkrztuszania/. Surowce bogate w śluzy: korzeń i liść prawoślazu /Rx. i Fol. Althae/, liść malwy /Fol. Malvae/, nasiona lnu /Semen Lini/, nasiona babki płesznika /Semen Psylli/ oraz niektóre glony /np. Agar/.

Tłuszcze – niektóre nasiona roślin bogate są w oleje zawierające NNKT oraz fosfolipid lecytynę.

NNKT niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, których organizm ludzki sam nie syntetyzuje. Ich brak prowadzi do szeregu zaburzeń. NNKT biorą udział w krążeniu cholesterolu /obniżają jego poziom/, w syntezie prostoglandyn, prostacyklin, tromboksanów, leukotrienów /m.in. działają p/miażdżycowo, regulują gospodarkę tłuszczową/, wpływają na prawidłowy stan skóry i włosów, działają żółciopędnie i żółciotwórczo, zawierają witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, E, D.

NNKT dzielimy na:

  • kwasy szeregu N-3; głównie EPA i DHA zawarte w olejach rybich /obniżają ciśnienie, cholesterol, poprawiają krzepliwość, działają p/miażdżycowo
  • kwasy szeregu N-6; głównie kwas olejowy, linolowy /LA/, arachidowy /AA/ i gammalinolenowy /GLA/

Oleje bogate w NNKT to olej słonecznikowy, sojowy, bawełniany, kukurydziany, lniany, dyniowy, olej z oliwek. Szczególnie istotne i lecznicze znaczenie ma jednak kwas GLA, który występuje w oleju z nasion wiesiołka, oleju z ogórecznika i czarnej porzeczki. GLA ma działanie regulująco – usprawniające w leczeniu następujących schorzeń:

  • zaburzenia pracy gruczołów wydzielania wewnętrznego /otyłość, cukrzyca, zespół napięcia przedmiesiączkowego/
  • zaburzenia pracy układu odpornościowego /nawracające infekcje dróg oddechowych; przewlekłe stany zapalne wątroby i przewodu pokarmowego; przewlekłe schorzenia skóry jak egzema, trądzik, łuszczyca; choroby alergiczne i reumatoidalne zapalenie stawów/
  • zaburzenia przemiany tłuszczowej /miażdżyca, nadciśnienie, choroba niedokrwienna serca i mózgu/
  • zaburzenia pracy OUN /nadpobudliwość dzieci i dorosłych, początkowe leczenie stwardnienia rozsianego/

Lecytyna – fosfolipid /związek o charakterze tłuszczów złożonych/. Bogatym źródłem lecytyny są niektóre nasiona np. soi /Glycine soja/. Lecytyna jest źródłem substancji o charakterze witamin: choliny i inozytolu.

Cholina zapobiega odkładaniu się cholesterolu, bierze udział w przesyłaniu impulsów do mózgu, wspomaga komórki wątroby.

Inozytol obniża poziom cholesterolu, wpływa na prawidłowy stan skóry i włosów, działa uspokajająco.

Lecytyna polecana jest:

  • przy zwiększonym wysiłku psychicznym, fizycznym i umysłowym
  • w stanach rekonwalescencji
  • przy podwyższonym poziomie cholesterolu i dla zapobiegania hiperlipidemi
  • do wspomagania procesów zapamiętywania /odżywia komórki mózgu/
  • korzystnie wpływa na komórki wątroby
  • bierze udział w metaboliźmie tłuszczów

Pektyny – są polisacharydami. Występują głównie w owocach. Są to substancje żelujące, śluzowate, powlekające w biegunkach, zatruciach i w stanach zapalnych przewodu pokarmowego /szczególnie pektyna z jabłek